Sarah Mutsaers: wat mensapen ons leren over gedrag, leiderschap en samenwerking

"De manier waarop je kijkt, bepaalt wat je ziet" 

Waarom durven we zo moeilijk om hulp te vragen? Waarom willen we altijd vooruit, terwijl vertragen soms meer oplevert? En waarom besteden chimpansees na een conflict bewust tijd aan verzoening, terwijl mensen elkaar uit de weg gaan? Voor diergedragskundige en Finanxe-docente Sarah Mutsaers begint professionele ontwikkeling met één vraag: begrijp je waarom mensen doen wat ze doen? Pas als je dat gedrag bij jezelf én anderen leert herkennen, ontstaat ruimte om te groeien, beter samen te werken en met meer impact leiding te geven. 

Sarah Mutsaers (44) is diergedrgskundige, mede-eigenaar van Apemanagement en al jarenlang gefascineerd door groepsgedrag. Na haar studie werkte ze onder meer bij Safaripark Beekse Bergen, waar ze dagelijks mensapen observeerde én onderdeel was van verschillende teams. "Ik zag tussen die teams dezelfde dynamiek als tussen gorilla's en chimpansees. Het ene team voorspelbaar, het andere chaotisch. Dat maakte het samenwerken uitdagend," vertelt Sarah. "Na enkele jaren dacht ik: ik snap hoe dit werkt en wil de stap maken naar mensen en organisaties." Sindsdien helpt ze professionals en teams om gedrag beter te begrijpen. "Ik zorg voor inzicht in jezelf, in jouw gedrag ten opzichte van de ander en uiteindelijk binnen het groepsproces." Die manier van kijken vormt de basis van haar masterclasses binnen de Finanxe Academy. In de Apenheul ontdekken deelnemers hoe het gedrag van mensapen verrassend veel vertelt over hun eigen gedrag en samenwerking. 

Waarom kijkt een gedragsbioloog naar gorilla's, chimpansees en orang-oetans om organisaties beter te begrijpen? Volgens Sarah omdat menselijk gedrag aanzienlijk minder uniek is dan we vaak denken. "Het enige grote verschil is dat apen 24 uur per dag samenleven en wij in verschillende, vaak versnipperde en gefragmenteerde groepen samen moeten zien te functioneren. Ook apen krijgen te maken met conflicten, jaloezie, hiërarchie, samenwerking en veranderingen. Dat zijn precies dezelfde sociale processen die je op de werkvloer ziet", zegt Sarah. Door die patronen te observeren, ontstaat een andere manier van kijken naar teams, samenwerking en leiderschap. 

Professionele ontwikkeling wordt volgens Sarah nog te vaak gekoppeld aan opleidingen, vakkennis en vaardigheden. Belangrijk, maar niet het vertrekpunt. "Gedrag is wat je verbonden houdt met anderen. Vaardigheden kun je trainen, maar de vraag is: durven mensen met jou samen te werken? Wil je impact maken, dan begint dat met vertrouwen." Daarom draait haar masterclass niet om antwoorden geven, maar om leren observeren. Zodra deelnemers de Apenheul binnenlopen, ziet Sarah vrijwel iedereen hetzelfde doen. "Mensen willen meteen resultaat. Waar zijn de apen? Ze trekken snel conclusies en lopen door." Op de werkvloer gebeurt geregeld precies hetzelfde. We willen oplossen voordat we begrijpen wat er speelt. "Vertragen is vaak effectiever dan versnellen." 

Tijdens haar masterclasses in de Finanxe Academy observeert Sarah de deelnemers. Ze noemt observeren als het krachtigste instrument uit de gedragsbiologie. "De manier waarop je kijkt, bepaalt wat je ziet. Omdat apen niet praten, leer je kijken naar gedrag, relaties en onderlinge verhoudingen.” Diezelfde blik neemt zij mee naar organisaties en hun werknemers. "Wat zie je? Hoe kijk je? En welke sociale dynamiek speelt zich af?" Die vragen leveren deelnemers vaak de grootste eyeopeners op. Die aanpak sluit goed aan bij finance professionals, die regelmatig bij nieuwe opdrachtgevers starten. "Zij hebben binnen organisaties veel invloed. Daarom is hun eerste observatie minstens zo belangrijk als hun eerste analyse. Hoe werkt het hier? Hoe lopen de hazen?" Wie eerst de sociale context begrijpt, bouwt sneller vertrouwen op en werkt effectiever samen. Dat begint niet met praten, maar met kijken. 

Wat onderscheidt professionals die het verschil maken? Volgens Sarah is dat zelden hun functietitel. "Je hebt altijd invloed, ongeacht je rol, leeftijd of positie." Professionals die versneld groeien, herkennen signalen, tonen eigenaarschap en weten anderen mee te nemen. Leiderschap is geen functie, maar gedrag. Ze ziet daarbij interessante parallellen met verschillende mensapensoorten. Finance professionals herkennen zich bijvoorbeeld geregeld in de orang-oetan die zelfstandig, analytisch en sterk in het oplossen van complexe vraagstukken is. Sarah: “Net als orang-oetans nemen zij specialistische kennis mee naar verschillende omgevingen. Daarom is het belangrijk dat zij zich snel aanpassen aan een nieuwe sociale kring." 

Nieuwe technologieën, veranderende organisaties en maatschappelijke ontwikkelingen vragen veel van professionals. Toch verwacht Sarah niet dat vakinhoud straks het verschil maakt. "Wendbaarheid organiseer je als groep. Je kunt niet alles alleen." Ze verwijst naar onderzoek onder chimpansees in Oeganda, waar een grote groep uiteenviel in twee afzonderlijke groepen met een eigen identiteit. “Dat liet zien hoe kwetsbaar samenwerking wordt wanneer verbinding verdwijnt. Organisaties vormen daarop geen uitzondering”, zegt Sarah. 

Haar belangrijkste advies sluit daarom aan bij een van de krachtigste lessen uit de apenwereld: blijf vlooien. "Onderhoud relaties. Luister naar mensen. Investeer in vertrouwen. Je weet nooit wie je later in je loopbaan opnieuw tegenkomt." Volgens Sarah schuilt daarin veel meer dan een bijzondere observatie uit de dierenwereld. Het gaat over bewust aandacht geven aan de mensen om je heen, ook als de agenda vol is of een lastig gesprek gemakkelijker uit de weg gaat. Soms betekent dat vertragen, soms hulp vragen en soms simpelweg beter kijken naar wat er in een team gebeurt. "Wie begrijpt waarom mensen doen wat ze doen, kan daar bewust op inspelen." Misschien is dat wel de belangrijkste les die mensapen ons kunnen leren: duurzame groei begint niet bij kennis of systemen, maar bij de manier waarop we met elkaar omgaan.